BEC Spirituality (Padilla)

By Estela P. Padilla

(Bukal ng Tipan, Pastoral Skills Training Center, Taytay Rizal)

 

Spirituality?

When we say ‘spirituality’, it is actually not easy to determine what we really mean. In the past, the word gives the impression of ‘otherwordliness’. Coming from the Latin word ‘spiritus’, or spirit, the word is differentiated from ‘matter’ or ‘flesh’. We have sadly inherited a way of thinking (and even more sadly, a way of believing) that dichotomizes, for example, between the secular and the sacred, church and world, faith and good deeds, prayer and action, active life and contemplative life, religion and politics, among other things. Moreover, that which is spiritual is also deemed ‘higher’ than that of the material. We also seemed to relate ‘spiritual’ with specific activities – like praying, fasting – or specific language – such as God-talk or church concerns.   (Robert McAfee Brown has effectively debunked this ‘Great Fallacy’ in his book ’ Spirituality and Liberation’ published in 1988 by The Westminster Press, Philadelphia).

In the history of Christianity, we hear about Spirituality of the Desert Fathers, Medieval Spirituality,  Franciscan Spirituality, Jesuit Spirituality, Spirituality of Liberation, Feminist Spirituality, among others.  Today, we hear of lay spirituality or priestly spirituality. We also know that spirituality is not confined to the Christian tradition. We hear of New Age Spirituality, as well as a Buddhist, Hindu or Islamic spirituality.

I guess one can say that spirituality is an animating life principle or an animating life force : convictions that guide or direct a person’s / community’s path; a framework that shapes a person’s / community’s opinions, attitudes and values; or a core energy that keeps one / a community going, especially during difficult times. (This definition is inspired by the different definitions I read in the first chapter of ‘Christian Spirituality: Themes from the Tradition’, by Lawrence Cunningham and Keith Egan, published by Paulist Press 1996 , which gives a comprehensive survey of the tradition of Christian spirituality).

Christian Spirituality

 

When we talk of Christian Spirituality, we mean that this animating life principle or life force is rooted in Christ. It is a way of living that follows Christ, indeed a life of discipleship. This following of Christ is not just an individual event, but a call also to belong to a community. This communal way of following Jesus in our world is guided by the Spirit.

Of all the definitions I’ve read about Christian Spirituality, this I find comprehensive:

“The term spirituality refers to the Spirit at work in persons 1) within a culture, 2) in relation to a tradition, 3) in memory of Jesus Christ, 4) in the light of contemporary events, hopes, sufferings and promises, 5) in efforts to combine elements of action and contemplation, 6) with respect to charism and community, 7) as expressed and authenticated in praxis.  (Michael Downey, “Jean Varnier: Recovering the Heart”  Spirituality Today 38 (Winter 1986) 339-40.)

Reading through contemporary Christian spirituality, (or just from the above definition) one indeed notices a more integrated or wholistic approach to Spirituality very different from the dichotomizing of the past. We have come a long way from separating the church from the ‘sinful’ world to acknowledging that the world sets the agenda for the church. (Gaudium et Spes # 40-44).

Third World Spirituality: Some Elements

 

Let us look more closely in the world where we belong – the Third World (or more politically-correct, Two-thirds World) and see how Christian spirituality has dialogued with this world.

 

In a book produced by the 1992 Assembly of the Ecumenical Association of Third World Theologians in Nairobi Kenya (Spirituality of the Third World, edited by K.C. Abraham and Bernadette Mbuy-beya. Maryknoll, New York: Orbis Books, 1994), spirituality has taken on a different language.

Arising from a situation of  extreme poverty and injustice,  neocolonialism and international imperialism of money, militarism and oppression, the search for a spirituality of the Third World started with a cry for life and ended with a commitment to life. Let me give you a sampling of how different Two-thirds World Theologians have defined ‘Spirituality’.

For an Indian theologian, Spirituality is ‘spiritual resources that sustain a people who struggle for a meaningful life against great odds’. For a Sri Lankan theologian, Spirituality is a ‘presence, that encourages, urges, sustains people to stand up for the fullness of life.”

For an African woman theologian, Spirituality is ‘what permits us to make sense of life’; it is the ‘soul of a culture, the motivation that underlies all activity’. Its authenticity is confirmed by ‘one’s commitment to life’. From another African theologian, Christian Spirituality is ‘a freeing service to the poor’. For him, Black Spirituality fundamentally means social transforma-tion of demonic structures and system’.

A Latin American theologian said Spirituality is ‘vitality’. It is found wherever there is ‘solidarity, trust, hope and the joy of living’. It is the spirituality of those who ‘stretch out their hands to save life, to foster it and respect it and help it to bloom and grow’.

There is decidedly a liberational strand to Third World spirituality, proclaiming a God who stands on the side of the poor. R. Brown, in his book, Spirituality and Liberation (cited earlier), clarified that Spirituality and Liberation – which in the past or in a dichotomized theology – are two terms that are mutually exclusive – are actually ‘two ways of talking about the same thing’. Liberation from sinful structures (personal and social) is liberation for a grace-filled life. A grace-filled life (spirituality) cannot but be committed to the fullness of life that God dreams for every one.

Asian Spirituality: Some Elements

 

This portion on Asian Spirituality is taken from ‘Asian Christian Spirituality: Reclaiming Traditions’ edited by Virginia Fabella, Peter K. H. Lee, David Kwang-sun Suh (Maryknoll NY: Orbis Books, 1992).

Asia, being part of the Two-thirds World, affirms its liberationist strand, but adds a few more elements of its own, being a continent of multi-cultures and multi-religions and the birthplace of the most ancient spiritualities.

 

In is interesting to note that two Asian theologians, more than twenty years ago, wrote about ‘rice’ as a sacrament of God. ‘God is Rice’ by Kosuke Koyama (who also wrote Water-Buffalo Theology, a Japanese theologian based in Thailand) ) and Pab (Rice) by Kim Ji Ha, a Korean theologian. The following short poem I think summarizes the important elements of an Asian Spirituality:

Rice is heaven.

As we cannot enter heaven alone

We should share rice with one another.

As all share the light of the heavenly stars

We should share rice and eat rice together.

Some elements of an Asian Spirituality I would say are: integral (the sense of the sacred embraces us and everything around us); expresses a deep respect for creation; open to all, especially those who are different from us;  builds up communal spirit and is praxis-oriented. Let us expound on a few of these.

On the opposite side of the Greek (West) dualistic view that ‘spirit’ is separate from body / flesh / matter; Asians believe in an integrated, wholistic view :‘spirit’ is ‘ruah’ (Heb.) or breath – the ‘wind of God; the energy and power of God.”  From an Indian theologian,

 

“Spiritual life is human life, the whole of human life inspired and led by the Spirit, the energizing presence and activity of God.” “Spirit is the breath of God by which we breathe. It is the divine sea of life in which we live and move and have our being.’ But the Spirit is also ‘action and freedom, energy and movement, life and justice.  Therefore the Spirit is struggle against all that contradicts, obstructs, restricts or destroys freedom, life and love. The Spirit is the spirit of combat.”

Another Indian theologian confirmed this Spirit of Combat by relating it to a Spirituality of Resistance, resistance against the evil of poverty and injustice and all the forces of death. He believes that this resistance is what actually unites us with other religious traditions of Asia because we can all enter into a common spirituality of liberation. This awareness and respect for other religious traditions is also common to Asia. Being the birthplace of different religious traditions with Christianity comprising only 3% of the population , dialogue is a way of life for Asian Christians.

A Korean theologian expounded on this spirit of combat and liberation among its minjung (the poor living in the rural villages) who are han-ridden (han is feeling of anger of the people brought about by injustice inflicted on them).  This theologian’s suggested local term for spirituality is shin-myung, or communal life energy. Shin-myung is the “burst of energy that leads a dae-dong gut”. Dae-dong Gut is a festival and a ritual of blessing, healing and praying for the victims of unjust deaths. Shin-myung is the ‘transforming force of life and society’.   Communal shin-myung is “life itself”. It always springs forth to “confront the power of being killed and is also the freedom that strengthens the volition for life”.

The following section is a part of  the final statement of an Asian Theological Conference that gathered in Korea in 1991 “The Search for a Liberation Spirituality inAsia” (Asian Christian Spirituality: Reclaiming Traditions’ edited by Virginia Fabella, Peter K. H. Lee, David Kwang-sun Suh (Maryknoll NY: Orbis Books, 1992), pp 148-156).

.

“What, then, is spirituality?

Spirituality for us is bound up with life

And all that life involves.

It is freedom and food,

Dignity and equality,

Community and sharing of resources.

It is creativity and celebration

Of the God of life and liberation.

 

Spirituality originates

From the Spirit of God

Who fills the earth

Who gives and guides, and accompanies,

Blesses, accepts, and works with.

Spirituality is

Contemplation and praxis.

It is all that can contribute

To the balance and blossoming,

The healing and wholeness of life,

Of the human race,

The earth,

the cosmos.

 

Spirituality contains two aspects:

OPENNESS and RESPONSE-ABILITY.

Openness to all humans,

All of nature,

From atoms and molecules

To the ultimate mystery we call God.

Response is the second moment,

A relevant reply to the need at hand,

The cry of the situation,

The call of God

That comes through people and events. “

Spirituality as Creative Dialogue between Faith and Culture

 

After reading through some elements of Two-thirds World and Asian Spirituality, one can surmise that Spirituality is not a finished product but a continuous dialogue between faith and culture / context. A person / community living in a specific time and place draws upon its spiritual and cultural resources to respond to the social changes facing them. Social changes or context, in turn, enrich, critique and strengthen a person / community’s spiritual and cultural resources so that Spirituality becomes a communal animating life force.

I intentionally left out a discussion of Filipino spirituality both in the Third World and Asian Spiritualities because I want to specifically focus on BEC Spirituality as a microcosm of Filipino Spirituality. Before I do so, however, let me briefly give a description of BECs. You must be aware by now that there are a variety of experiences, approaches, structures and even description of BECs all over the country.  I guess such variety only attests to the nature of BEC as the local church coming to life.

A BEC has four defining marks. This description is originally taken from South Africa (from a book entitled “Towards a Community Church” written by Anselm Prior, OFM, published by the LUMKO Institute, Germiston, South Africa. LUMKO Institute is the pastoral arm of the South African Bishops’Conference ) but for the past twenty years have been  used widely in Asia, especially in the Philippines.

 

A BEC is in the neighborhood. It is the church at the neighborhood level. A gathering of families (number depends on the parish /diocese) in one of the houses in the neighborhood on a regular basis (also varies from parish to parish). The BECs are set up in the neighborhood for several reasons: biblical (a gospel imperative to love the neighbor); sociological (one’s natural community is where people live); theological (to be church is to be rooted in daily life); missio-logical (every baptized is gifted and capable of building up the local church and responding to its needs); structural (neighborhood set-up is a way to reach out to ALL the baptized which center-based structure of parish life – through Sunday Eucharistic celebrations and church organizations – has accomplished very little).

A BEC is centered on the Word of God. It is the Word of God that forms and challenges the BEC. It is the Word of God that nourishes the life of the BEC. Although not all BECs in the country have eucharistic celebrations, all would have regular Bible-sharing and liturgical celebration of the Word. Formation / catechetical sessions that are Bible-based are also regularly given. It is the Word of God that builds them up from a regular neighborhood to a local church, bonding them as brothers and sisters challenged to live out the Gospel values of justice, peace and joy in their locality.

A BEC responds to the needs of the community. Every baptized is gifted and capable of building up the local church. In the BECs, everyone is helped to discover their giftedness and to enrich it by serving the needs of the community. Different kinds of ministries – liturgical, youth, family, social action, health, among others, are set up. A BEC is also aware of and gets involved in social-political and economic issues that affect them.

A BEC is linked to the wider church. A BEC is the smallest cell of the wider church which is the parish. It has to be linked to the center to enrich its life. One way of linking with all the BECs in the parish / diocese is through  a regular meeting and training / formation of leaders representing all the BECs in the parish. Moreever, regular pastoral programs are structured and coursed through BECs – formation for sacraments (baptism, (first communion), confirmation, marriage).  Parish-wide activities and celebrations are linked through and enriched by the BECs. The most basic link that different BECs in the parish has is living out the same vision-mission-goals of the parish in their locality.

Moreover, the BECs are also very much encouraged to network with governmental, non-governmental and people’s organization in their areas and working for the same goals.

Salu-salo, Damayan, Bayanihan:

Ang Diwang Bumubuhay sa mga Mumunting Kristiyanong Pamayanan

 

(For an English translation of this section, please see pp. ____ )

In exploring the spirituality of BECs, I have opted to use the Filipino language because when one talks of Spirituality, one tries to articulate what is deepest in the hearts of a particular people. It is difficult to translate all the time, especially on a topic as cultural and as psychology-cal /sociological as ‘spirituality’. Its very nature and definition necessitate incarnation. Transla-tion limits us because we operate from different contexts, framework and structure. In fact, the very first problem we have to deal with is there has been no popular appropriate translation for the word ‘spirituality’. What has been used was ‘espiritualidad’ (a transliteration from Spanish) which, does not define but might even confuse. (When you ask a Filipino – which I did several times – s/he might respond with these words “ Espirituwalidad, yung ano…yung alin…yung basta tungkol sa espiritu! ”)

Pagsasalin ng ‘Spirituality’

 

PAGSASADIWA. Ito ang ginamit ng mga teologong guro ng Maryhill School of Theology sa kanilang nilathalang Mga Kataga sa Teolohiyang-Doktrinal na nilathala ng Maryhill School of Theology sa Quezon City nuong 2001. Ang ‘pagsasadiwa’ ay ang pagsisikip at pagsisikap na unawain at sundin ang pagkilos at pananahan ng Diwa ng daigdig; bilang tugon ng isang tao o ng isang pangkat sa udyok ng Diwang Banal ; nakikilala ang kabuuang-anyo sa pagsamba, pagkilos, pag-aaral at pagsasabuhay.

 

PANGANGATAWANG KRISTIYANO. Ito naman ang ginamit ng isang laikong teologo si Dr. Jose de Mesa, isang guro ng teolohiya at kilala sa kilusan at latlain patungkol sa pag-uugat ng pananampalataya o Inculturation / Contextualization.  Malalim ang konsepto ng ‘katawan’ sa kulturang Pilipino dahil ito ay galing sa ‘ka-tao-han’ (Patricia Martinez, Katawan, masteral thesis, Maryhill School of Theology, 1987. Binibigyang-diin ng katagang ito ang pagsasaloob (‘loob’ bilang pinakamalalim na susi sa pag-unawa sa katauhang Pilipino)  at pagsasabuhay o pangangatawan ng ating pinananampalatayanan, na siyang hinihingi ng panahon. Di rinkaila sa atin ang Kristiyanong tradisyon tungkol sa ‘katawan’ at ‘pangangatawan’ bilang Katawan ni Kristo sa ating mundo.

Tulak at Kabig ng Kalooblooban

 

Sa isang nakakabagot na seminar ng mga manong at manang ng isang parokya nasumpungan ko ang malalim na paglalarawan tungkol sa ‘Spirituality’.  Tinanongko ang mga tao – di ko inaasahan ang magagandang sagot – kung ano para sa kanila ang ‘Spirituality’. Isang matandang akala ko ay natutulog ang nagtaas ng kamay at sumagot nang siguradong-sigurado: “Ang tulak at kabig ng kalooblooban’. Napatigil ako’ t nagising. Wow.

Tulak at kabig – isang galaw, isang lakas na galing sa loob, papalabas (tulak) at  galing sa labas, papaloob (kabig). Hindi nga ba’t ito ang sayaw ng ‘spirituality’ – ang ugnayan ng loob at labas sa isang katawan kung saan ang iyong mga paninindigan ay sinusubok ng iyong mga karanasan at panlipunang pagbabago at kung paano pinagtitibay ng mga karanasang ito at panlipunang pagbabago ang iyong paninindigan?

Diwang Bumubuhay

 

Gayung malinaw ang paglalarawan ng ‘tulak at kabig ng kalooblooban’, mahirap o nakakailang naman itong gamitin sa pananalita – tulad halimbawa ng Ang Tulak at Kabig ng Kalooblooban ng mga Heswita (Jesuit Spirituality!). Gagamitin ko ang ‘Diwang Bumubuhay’ bilang salin ng ‘spirituality’.  Bukod pa sa tumutugma ito sa ‘animating life principle/ force ‘ na siya kong ginamit na paglalarawan ng Spirituality sa unang pahina, nagtatahi din ito sa konsepto ng ‘pagsasadiwa’ at ‘pangangatawang Kristiyano’.

Ano ba ang diwang bumubuhay sa mga Mumunting Kristiyanong Kapitbahayan ?

Ang Kapitbahayan

 

Ang kapitbahayan ang punto ng tagpuan ng lahat ng uri ng Pilipino – samu’t saring ugali, hitsura, amoy, paninindigan.  Para sa isang Pilipino, ang kapitbahayan ay pang-araw-araw nitong mundo. Gayung pumapasok ito sa opisina o sa pabrika o nagtitinda araw-araw, bahay pa rin ang pinakamahalagang karanasan nito, lalo na para sa isang Pilipino. Ang maka-uwi sa bahay ay isang pang-araw-araw na pangarap.  Ngunit ang bahay ng Pinoy ay hindi lang isang bahay, ito ay isang kapitbahayan. Parang extension ng bahay ang kapitbahayan: playground ng mga bata at sala ng mga matatanda ang mga eskinita; pahingahan ang tindahan para sa mga  kalalakihan(lugar ng inuman) at pahingahan naman ang posohan / labahan para sa mga kababaihan (lugar ng tsismisan).

Hindi lang extension ng iyong bahay ang kapitbahayan, ang kapitbahay man ay extension ng iyong pamilya. Alam nila ang inyong usapan, naamoy ang nila ang inyong ulam, at naririnig nila ang  inyong lampungan. Magkakapit kasi ang inyong bahay at magkapisngi ang inyong dingding. Kapitbahay din ang unang takbuhan sa mga panahon ng emergency – wala mang suka sa kusina o walang pera sa bulsa; itatakbo sa ospital si Junior o makikibili sa palengke, kapitbahay din ang unang lalapitan. Dahil sa samahan sa kapitbahayan, gumagaang o bumibigat ang ating buhay sa araw-araw.

Dahil sa pinukaw na kamalayan ng kilusang BEC, masasabi na rin natin na  ang kapitahayan ang munting Simbahan. Bukod sa pamilya, ang kapitbahayan ang pinakamaliit na pagtitipon ng mga binyagan. Kung may kabuluhan ang ginagawa nating pagmimisa sa malaking simbahan sa parish center kung Linggo, makikita ito sa pang-araw-araw na buhay sa kapitba-hayan mula Lunes hanggang Sabado. Kung ang bawat binyagan na naririto ay sineseryoso ang pagiging Kristiyano sa pagsasabuhay ng mga pagpapahalaga ni Kristo, mauunawaan natin bakit sinabi ni Papa Juan Pablo II na mga BEC ang ‘pinag-uumpisahan ng isang bagong lipunan nilinang ng pag-ibig’ (Redemptoris Missio # 51). Sa pamamagitan ng pang-araw-araw na pagsasabuhay ng paninindigang Kristiyano sa kapitbahayan, nagiging katawan at dugo ang simbahan, hindi lang building o mga pagtuturo o mga pastoral programs . Namamayani ang kabutihang-loob ng Diyos sa ating sulok ng mundo.

SALU-SALO

 

Ang SALU-SALO ay isang kaugaliang Pilipino kung saan nagsasama-sama ang pamilya, kamag-anak, magkakaibigan, magkakatrabaho sa hapag-kainan upang masayang kumain at magkuwentuhan. Maaaring may okasyon – tulad ng family reunion, birthdays, anniversaries, graduation, bagong trabaho, despedida, atbp; maaari rin nag-iimbento lang okasyon – tulad ng Biyernes lang ng gabi (“Wala lang…tapos na ang lingo”) . Gayung mahilig tayo sa pagkain, ang salu-salo ay hindi lamang pag-kain, kundi pagbabahaginan ng buhay. Kanya nga hindi mo sinasama sa hapagkainan ang isang kaaway dahil kung gayon, di kayo magpapansinan sa hapag-kainan. Walang kumakaing Pilipino na di nag-uusap, maliban nga lamang kung magkaaway o may samaan ng loob ang nagharap! (Kaugalian din sa ilang mga katutubong pamayanan, dito sa Pilipinas at maging sa Asya, na ang pagsasalu-salo ay tanda ng pagkakasundo ng magkaaway).

Sa mga okasyong tulad ng piknik o family reunion, kapansin-pansin ang pagkakapantay-pantay ng lahat ng taong naroroon. Naipapakita ito dahil lahat ng tao ay may dala (potluck) at ang dala mo ay yaong magaling mong lutuin. Kung di ka naman nagluluto, marami pa ring paraan na makilahok – mag-ayos ng mesa, maghugas ng plato, o ikaw ang toka sa mga inumin. Lahat ay kumakain ng parehong pagkain, walang espesyal (maliban na nga lang sa diabetichigh blood na masasabi namang hindi pagtatangi, kundi pag-aaruga).

Sa mga okasyon namang tulad ng Fiesta, mapapansin din ang ugaling kabukasang-loob ng Pinoy kung saan maski na sino ay puwedeng makikain, maski hindi kakilala. Sa pang-araw-araw na buhay, mapapansin din na ang pag-alok kumain ay isang paraan ng pagpansin sa isang tao. Kapag dumaan ang isang tao sa iyong bahay, natural lang na aluking kumain, lalo na kung malapit na ang panahon ng pagkain.

Napagkakasya rin ang pagkain, maski gaano kadami ang tao. Pag biglang may dumating na bisita, mayroon at mayroong mailalabas. At kung wala nang mailalabas, mapagkakasya rin ang nakahain o natirang pagkain.

Ang salitang ‘salo’ ay nangangahulugang kumain mula sa iisang plato (‘Salo na tayo’) dahil maaaring ubos na plato o di kaya’y malapit na malapit kayo sa isa’t isa (tulad ng mag-sing-irog) kaya kayo’y nagsalo na lang. Kapag sinabi namang ‘Salo na tayo dito’ ibig sabihi’y ilang tao ang magbabahaginan at kukuha mula sa iisang pirasong pagkain.

Pagbabahaginan ang sinasabi sa atin ng salu-salo. Sumalo ka! Makisalo ka! Malungkot ang mag-isa. Ngunit sa isang banda, masasabi rin nating isa itong paanyayang makilahok. Hindi ba’t ang pagkaing Pinoy ang daming lahok? Di katulad ng pagkain sa Europa (roast beef, beef steak), ang pagkain sa atin ay pagsalu-salo rin ng maraming lahok o sangkap. Mas masarap pag kumpleto ang sangkap (Di masarap kapag walang talong ang pinakbet, o walang labanos ang sinigang).

Masasabi kong ang BEC ay isang pagsasalu-salo ng buhay.  Naririyan ang pagbabaha-ginan ng mga karanasan at ng mga karunungang mula rito. Pinagsasaluhan natin ang Salita ng Diyos. Naririyan din ang pagbabahaginan ng problema – pansarili man o pangkapitbahayan. Pinagsasaluhan natin ang paglutas ng mga ito. At siyempre, di rin mawawala sa BEC ang pagsasalu-salo ng pagkain, maski gaano kasimple (‘ika sa amin: one solid, one liquid!).

Masasabi nating may mga kapitbahayang di na uso ang pagsasalu-salo ng buhay. Mas uso ang pagsosolo-solo, walang pakialaman sa kapitbahay. Pero sa palagay ko, maski gaano kataas ang iyong pader o di marinig ang nangyayari sa paligid dahil gumagamit ka ng aircon, may kulang sa iyo kung Pilipino kang di nakikipangapitbahay. Gayung universal saying ang “No one is an island”, lumalalim ang kahulugan nito para sa Pilipino dahil ‘pakikipagkapwa’ ang pangunahing pagpapahalaga (core value) ng Pinoy. Ang ibig sabihin ng core value ay ito ang salalayan ng lahat ng pagpapahalagang Pilipino. Kaya, kapag wala kang tinuturing na kapwa-tao, o di ka marunong makipagkapwa-tao, hindi ka tao.

Kaya siguro ‘salu-salo sa hapagkainan’ ang iniwang tanda ni Hesus ng kanyang buhay. Hindi pagkain (tinapay) ang tanda ni Hesus, kundi pagkaing (tinapay) pinagsasaluhan. Hindi inumin (alak), kundi inuming pinagsasaluhan. Sa pagsasalo mismo mababakas ang kanyang pananahan. Kaya pala yaong dalawang disipulo naglalakad sa daang Emmaus, nakilala lang nila na si Hesus pala ang kanilang kasama nuong sila’y nagsasalu-salo na! Ang tagal na nilang kausap, naipaliwanag na sa kanila ang Biblia, nasermunan na sila, di pa rin nila namukhaan si Hesus. Sa pagsasalo lang naging malinaw ang kanyang mukha!

‘Ika ng isang ancient Indian Scriptures, “The one who cooks for oneself alone eats sin. Ancient Indian Scriptures, as cited in K.C. Abraham at B. Mbuy-Beya, Spirituality of the Third World, p. 3)

Ito rin marahil ang dahilan kung bakit nuong mamatay na si Hesus, patuloy na nagsalu-salo ang kanyang mga alagad sa Upper Room (isang dining room). Maskina takot, sila’y magkakaharap sa hapagkainan, sigurado akong hindi lang para kumain, kundi para pagsaluhan ang takot, ang pag-aagam-agam at umuusbong na pag-asa. At sa sandaling  ito ng pagsalusalo binulaga sila ng Diwang Banal! Nakisalo sila sa lakas at tapang at talino ng Diwang Banal. Sa pamamagitan ng kanilang pagbibigay-patotoo sa kanilang pagsasalo-salo ng buhay at pangangailangan (Acts 2), maraming tao ang sumapi sa kanilang samahan.

Hindi rin nga ba ang dulo ng ating buhay – ang buhay na walang hanggan ay nilalarawan din sa pamamagitran ng isang marangyang salu-salo (Isaiah 25: 6-9, Lukas 14: 15-24) kung saan Diyos mismo ang maghahain sa atin ng masasarap na pagkain. Walang sinuman ang magugutom o mauuhaw!

Sa pagtataguyod natin ng mga BEC, muli nating binubuhay ang SALU-SALO – isang Pilipino at isang Kristiyanong pagpapahalagang ito sa ating sarili at sa ating pamayanan. Ang bawat isa sa kapitbahayan ay inaanyayahang makisalo at makilahok sa pagtataguyod ng ugnayang ng isa’t isa bilang magkakapatid. Ika nga ng PCP-II “Walang sinumang singhirap na walang maibibigay at walang sinumang singyaman na walang pangangailangan!” Bawat isa ay may mailalahok. Mas kumpleto ang lahok, mas masarap ang salu-salo!

At sa pamamagitan ng pagsasalu-salong ito, mababanaagan ang mukha ni Kristo.

DAMAYAN

 

Para sa akin, dalawa ang salitang-ugat ng ‘damayan’: ‘dama’ at ‘damay’. Unahin natin ang ‘dama’. Ayon sa mga antropologo, ang ‘pakikidama’ raw angpivotal value ng Pinoy. Ibig sabihin ng pivotal value ay ito ang pagpapahalang nagpapaikot sa ibang pagpapahalaga. Mapagdama ang Pinoy (minsa’y maramdamin din!) kaya nga isang kibot lang ng labi, isang kindat ng kilay, isang kumpas ng kamay, nagkakaunawaan na tayo. Pahiwatig (Magandang paliwanag ang ibinigay niMelba Maggay sa kanyang aklat na ‘Pahiwatig’, inilathala ng Ateneo de Manila Press, 2002) ang paraan ng ating pakikipag-usap dahil tayo ay high-context culture. Di natin kailangan ng maraming salita para magkaintindihan. Malakas ang ating pandama.

 

Kapag sinabi nating ‘dama’, hindi natin ibig sabihin pakiramdam (feelings, emotions) lang, gayung kasama iyon. Kapag tinanong ko ang isang tao nang ganito: “Ano ang pakiramdam mo sa mga nangyayari?” hindi ko lang tinatanong ang kanyang nararamdaman (feelings). Kapag sumagot siya ng “Nadarama ko na…” magkakasama na dito ang kanyang opinyon, karanasan, kutob, atpb. Ika nga ni Mina Ramirez, director ng Asian Social Institute, ang pakikiramdam para sa Pinoy ay ‘integrated sensing’.

Mapapansin din natin na para sa Pinoy, ang totoo ay iyong nararamdaman. Kung hindi nararamdaman, hindi ito totoo. Kapag may pinapahayag tayo na kumbinsido tayo, sinasabi natin ang ganito: “Nararamdaman ko talaga na…” imbes na “Naiisip ko talaga na…” Lalo na para sa mga  kabataan: “Feel ko…” . Kapaghindi ‘feel’, di ka ma-‘gets’. Wa ka ‘arrive’. “Ma…” sila sa yo (Nasundan mo ba? Depende sa edad mo! ‘Ma…’ ang nauna – precursor – sa ‘Whatever…’ na ibig sabihi’y ‘Malay ko…’; di ka nila namalayan; di ka kasi na-‘feel’).

Ang tunay na pagdama ay tumutuloy sa damay.  Kapag sumigaw ang mga tao na ‘Damayan n’yo kami!’ nangangahulugan ito ng “Tulungan ninyo kami!”. Ngunit ang pagtulong na ito ay nakasalalay kung paano natin ‘nadama’ ang kanilang kalagayan. Kaya naririnig natin: “Maawa kayo sa amin! “Damayan n’yo kami!” Gayun na lamang ang pagdama sa kanilang kalagayan kaya tayo ay dumamay. Gusto kong sabihing ang dama na di tumutuloy sa damay ay walang kuwenta at ang damay na di nagmula sa pagdama ay di nakakapagnibago.

Ang ‘damay’ ay nangangahulugan din ng ‘sangkot’ o ‘dawit’. Pag sinabing “(Na)damay ka!” Kung ang Salu-salo ay nangangailangan ng pakikilahok, ang Damayan ay nangangailangan ng pakikisangkot.  Hindi lang makibahagi, kundi makilubog sa kalagayan ang hinihingi ng damayan. Ang makilubog o makisangkot ay ang paglalagay ng sarili sa kalagayan ng humingi ng pagdamay. At dahil ikaw ay lumubog, nadama mo ang kanilang tunay na kalagayan at nakaramdam ka ng udyok na dumamay.

Dahil mahalaga ang pagdama sa Pinoy kaya isa sa mga pinakamasakit na salita na maaaring matanggap ng isang tao ay ang sabihan siyang ‘Manhid ka!’ Isa itong napakasakit na sampal. Parang di ka tao dahil di mo nadama ang sakit ng iyong kapwa-tao.

Nakakalungkot isipin na ang napakagandang katagang ito ay nagkakaroon na ngayon ng di magandang kahulugan. Madalas nating marinig: “Huwag ka nang makialam d’yan! Madamay ka pa!” “Tumahimik ka na lang. Masangkot ka pa!” “Damay ka. Wala kang ligtas!” “Huwag kang mandamay! Bahala ka sa buhay mo!”Marami pa ring manhid sa ating paligid na di nakadarama ng paghihirap ng ating kapwa.

Marahil kaya ‘pagdamay’ (compassion, solidarity) ang paglalarawan ng pagkilos at pananahan ng Diyos sa ating buhay sa pagkakatawang-tao ni Hesus. Hindilang nakisalo, si Hesus ay nakilubog sa ating kalagayan. Narinig ang ating mga hinaing at nadama ang ating mga pasakit, kaya dinamayan Niya tayo. Gayon na lamang ang kanyang pagkasangkot sa ating kalagayan, itinaya niya ang kanyang buhay para maiahon tayo. Nadawit siya, hanggang kamatayan. Di natin malilimutan ang ganitong pakikipagkapwa-tao.

******

“Sinu-sino pa ba naman ang magdadamayan kundi ang magkakapitbahay?” wika ni Ka Emy, lider ng isang BEC. “Minsan, isusubo mo na lang, maibibigay mo pa. Ang pinagtataka ko, hindi naman nauubusan ng pagkain sa aming paminggalan!” Sina Ka Emy, kasama ang 30 pamilya, ay nasunugan. Tupok ang lahat ng bahay sa kanilang lugar. Sa pamamagitan ng damayan nila sa isa’t isa, at sa tulong na rin ng iba pang BEC sa parokya, nakaraos sila hanggang hindi maitayo muli ang kanilang mga bahay.

 

******

 

 Napansin ni Alex na hindi na yata niya nakikita si Tandang Ben na naglalakad pag hapon. Kaya bago tumuloy sa kanyang BEC meeting naisipan niyang dalawin ito sa kanyang barung-barong dahil alam niyang mag-isa na lang ito sa buhay. Mabuti na lang! Dahil nakita niyang nakaratay si Tandang Ben at inaapoy ng lagnat. Kaya dumeretso na agad si Alex sa BEC meeting nila at ibinalita sa mga kasapi ang kalagayan ni Tandang Ben. Nag-abot-abot sila ng makakayanan at ang iba’y umuwi ng bahay para kumuha ng pagkain at prutas.Pagkatapos ay sabay-sabay na silang pumunta kay Tandang Ben.

 

******

 

 Nagreport si Aling Betty sa isang BEC meeting tungkol sa kapitbahay niyang si Mely dahil naririnig niyang binubogbog ng asawa pag gabi. Nadesisyunan nilang bisitahin ito sabahay at kausapin kung kailangan niya ng tulong. Laking gulat nila nuong kinaila ni Mely ang pambubugbog ng asawa. Hindi lang yon, isinumbong sila ni Mely sa kanyang asawa kaya pinuntahan pa sila ng asawa sa isa nilang  BEC meeting para balaang huwag silang makikialam sa buhay-may-asawa. Sinabihan pa sila na puro daw sila tsismosa. Wala namang katotohanan ang ikinakalat nila. Kaya tuwing maririnig ni Aling Betty ang pagbubugbog kay Mely ng kanyang asawa, isinasara na lang niya ang kanyang taynga. Hanggang isang araw, dumating si Mely sa kanilang BEC meeting, puro pasa ang katawan at humihingi ng kanilang tulong. Hindi na sila nag-atubili. Gayung takot sila sa asawa ni Mely, mas nanaig ang kanilang awa kay Mely.

 

Ang mga kuwentong ito ay mga pang-araw-araw na kuwento ng damayan sa mga BEC. Gumagaang ang hirap ng buhay sa pagdadamayan!

Ang isa sa dalawang pinakamahalaga at buod ng mga utos na iniwan ni Hesus ay tungkol sa kapitbahay: “Mahalin mo ang Diyos nang higit sa lahat. Mahalin mo ang iyong kapitbahay tulad ng pagmamahal mo sa iyong sarili.” (Mateo 22:36-40)  Hindi ba’t kitang-kita natin sa yamang ito ng Salita ng Diyos ang pagpapatibay ng ating core value na pakikipagkapwa – na ikaw at ang kapwa ay may iisang loob. Kaya kapag iniwan mo ang iyong kapwa, para mo na ring iniwan ang iyong sarili.

Kaya marahil nasabi ng isang manunulat: “If I’m hungry, that’s a physical problem. If my neighbor is hungry, that’s a spiritual problem.”  (Sinabi ito ni Nicolai Berdyaev, na makikita naman natin sa aklat ni Robert Downey, p. 111).  Kung paano ako makitungo sa aking kapitbahay, doon nasasalamin ang pag-ibig ko sa Diyos.

BAYANIHAN

 

 Ang bayanihan ay isang ‘matandang’ kaugalian ng pagbuhay ng buong bahay ng mga magkakapitbahay kung ito ay inililipat. Siyempre yaong pagkakayari ng bahay nuon at ang pagkakagawa ay maaari itong buhatin (gawa sa kawayan at kogon; hindi nakabaon sa lupa). Gayung nagagawa pa ito sa probinsya maaaring ang mga taga-siyudad ay hindi na ito nakita maski minsan.

Napakagandang simbolo ang bayanihan: sama-samang pagpapasan ng isang mabigat na bagay patungo sa iisang direksyon.  Pagbabalikatan. Pagkakaisa.

Kung hihimayin natin ang salitang ito, marami tayong makukuha dito: bayan, bayani, ani, anihan. Naririto ang yaman ng salita para sa katotohan ng pagiging simbahan natin sa kapitbahayan – ang pagiging bayani ng buong bayan (the entire community). Kadalasan ang iniisip nating bayani ay isang tao lamang.  Palagay ko, hindi na uso ang ganitong bayani. Kung ang bawat pamayanan ay maghihintay ng isang bayani, aabutin tayo ng ikatlong milenyo. At kung mawala na ang isang bayaning iyon, maghihintay na naman ang pamayanan. Ang pagpapanibago ay mangyayari lamang kung ang bayan mismo, kung ang pamayanan mismo ang maging bayani. Kung ang bawat isa ay aangkinin ang kanyang kakayahan at makikipag-isa sa nakararami upang makapagtaguyod ng pagpapanibago, magkakaroon ng tunay na pag-usad sa buhay na pinapangarap ng Diyos para sa atin. Kung ang bayan mismo ang magiging bayani, duon lamang tayo makakaani ng tagumpay.

Ipinapahayag ng simbolo ng bayanihan ang sama-samang pagkilos ng isang kapitbahayan. Ang pagpapasan ng bahay sa balikat ay nagpapahiwatig ng paglalaan ng sarili upang sandigan ng isang kapitbahayan, lalung-lalo na sa mga panahon ng problema at krisis. Ngunit hindi sapat ang iiilang balikat. Kailangan ang balikat ng lahat. Minsan hindi pa rin sapat na maraming balikat, dahil kapag hindi pare-pareho ang inyong ritmo, baka may isang matapilok o matisod ang lahat ay maaapektuhan. Kailangan ng pagkakaisa, pero kailangan din ng pagkakabigkis ng puso, pagkakaisa sa diwa.

Minsan, baka ang mga pagdamay natin ay di sapat. Kulang na ang tugon ng pakikisangkot lamang. Kailangan ng pakikipag-isa sa buong bayan at sa lahat na may ganito ring layunin  upang harapin ang isang mabigat na problema, katulad ng mga halimbawa sa ibaba:

******

Tumaas na naman ang isang balding tubig, P1.25 na, dati ay piso. Pagkaraan ng isang taon baka magtaas na naman ng presyo ang may-ari. Dahil dito, napagpulungan at napagdesis-yunan ng aming MKK na magtaguyod ng sarili naming community well.  Kaya ba namin? Pinag-usapang mabuti ang proyekto, inilista ang mga gagawin at sinu-sino ang mga gagawa nito. Pinuntahan ang mga taong makatutulong: nangako ang gobyerno, gayundin ang social action center ng parokya. Pagkatapos ay nag-umpisa nang manghingi ng kontribusyon sa bawat bahay, sa bawat purok. Nag-alay ng libreng labor ang maraming kalalakihan at ang mga nanay naman ay patuloy na nagso-solicit ng pera. Sila rin ang nagluto ng meryenda. Gayung matagal at inot-inot, natapos ang aming community well, tanda ng aming sama-samang pagsasakripisyo at pagkakaisa .

 

******

Dati, nuong hindi pa kami BEC, wala kaming ginawa kundi ang magtsismisan. Nuong maorganisa kami at natuto ng Bible-sharing, natuklasan naming na may puwede pa lang pag-usapan na makatutulong sa amin at hindi na namin kailangang magtsismisan. Sa isang pulong, minungkahi ng isang miyembro bakit hindi kami magtayo ng isang maliit na kooperatiba, isang kooperatiba ng bigas. Inimbita namin ang Social Action representative ng aming baryo upang ipinaliwanag niya ito sa amin. Nung kumbinsido na kami, nag-ambag-ambag kami ng P100 para makabili ng isang kabang bigas. Siyempre mas mura ang benta namin kaysa sa bigas sa palengke. Pagkaraan ng tatlong buwan, 7 kabang bigas na ang aming ipinagbibili at nakapagtayo na rin kami ng isang maliit na cooperative store

******

Lalong dumadalas na marinig ang hinaing mga mangingisda ditto sa aming baryo. Hirap na daw talagang manghuli ng isda. Puro maliliit na lang ang nahuhuli, na napakahirap namang ibenta. Ang gusto ng mga mamimili ay yaong malalaking isda.  Kahit papaano may nakakain ang kanilang mga pamilya, maski maliit na isda. Pero isang araw, dumating ang isang grupo ng mga lalaking pusturang-pustura. Kinausap ang mga tao na sila daw ang magtatayo ng isang factory malapit sa tabing dagat. At mangangailangan sila ng maramig trabahador. Niyaya nila ang mga mangingisda na maging factory worker para mas lumaki ang kanilang kita. Siyempre pumayag naman ang lahat ng tao.

Totoo ngang mas tumaas ang kanilang kita nuong sila’y nagtatrabaho na sa factory. Kahit papaano gumaan ang buhay. Tuloy-tuloy na sana ito ang swerteng ito pero isang araw, sa kanilang BEC meeting, inulat ng kasapi na ang factory na kanilang  pinagtatrabahuhan ay walang proper industrial waste management, kaya ang ginagawa nito ay idiretso ang kanilang mga industrial wastes sa dagat. Di na kailangan pang sabihin sa mga dating mangingisda ang masamang epekto nito. Ano ang kanilang gagawin? Kung ito ay kanilang ipagbigay-alam sa mangement o sa gobyerno, tiyak mawawalan sila ng trabaho at babalik sila sa pangingisdang walang ka-ase-asenso.

Ilang BEC meeting din ang ginugol upang sila’y makapagdesisyon. Nagkaisa sila, sinuplong nila. At bumalik sila sa pangingisda.

******

May mga problema at pagbabagong hinihingi ang ating lipunan kung saan hindi na sapat ang damayan. Kailangan ng marubdob na pagkakaisa at organisadong pagkilos upang ang mga panlipunang problemang ito ay magkaroon ng pagpapanibago.  Pero hindi rin naman sinasabi nito na kumilos na lang tayo nang kumilos.

Naalala ko ang isang kuwento ng bayanihan sa Biblia. (Lk. 5: 17-26). Maysakit ang isang kaibigan, kailangang dalhin duong sa nababalitang magaling na manggagamot na si Hesus. Kaya, sama-sama nilang pinasan sa kanilang mga balikat ang maysakit nilang kaibigan. Ngunit pagdating duon ay napakaraming tao at walang pag-asang makalapit man lang sa pinto. Ngunit gayon na lamang ang pag-ibig nila sa kanilang kaibigan kaya nag-isip sila ng paraan. Sa bubong kaya natinidaan? Pa’no? Butasin natin ang bubong!

Organisadong pagkilos lang ba ang tugon sa problema ng kaibigang maysakit? Pagkakaisa lamang ba ang dapat itaguyod? Kung walang pag-ibig at pagmamalasakit ang kanyang mga kaibigan, umuwi na sila. Marahil babalik na lang kinabukasan o pag maluwag-luwag na ang mga tao. Ang kanilang pag-ibig namapagmalasakit ang nagtulak sa kanilang huwag sumuko at maghanap ng ibang paraan – isang pag-ibig na nambubutas ng bubong para sa isang minamahal.

Ang ganda at lalim ng samahan sa isang BEC ang lakas na nagtutulak dito upang magkaisa. Kung hindi naitaguyod ang malalim na ugnayang ito sa pamamagitan ng pagsasalu-salo at pagdadamayan, magkikibit-balikat na lamang sila. Di makaka-ani ang mga nagkikibit-balikat!

PAGBUBUOD

Salu-salo, Damayan, Bayanihan – diwang bumubuhay sa mga Mumunting Kristiyanong Kapitbahayan.  Ang isang BEC ay nagsasalu-salo ng buhay, sa hirap at ginhawa. Ang pagdamay sa isa’t isa ang sukat ng lalim ng kanilang pagmamalasakit sa isa’t isa. Ang lalim ng ugnayan nila sa samahan ang  nagbibigay sa kanila ng tapang na harapin ang malalaking hamon sa lipunan na nangangailangan ng organisadong pagkilos at pagkakaisa.

Kapag babalikan mo ang mga kuwento ng pakikisalamuha at pagliligtas ni Hesus sa mga tao, napakarami dito ang tungkol sa pagpapagaling. Lahat tayong nagkakasakit ay nakakaalam na ito ang panahong hinang-hina hindi lamang ang ating mga katawan, gayundin ang ating mga diwa. Nakakagulat matuklasan na may sinasabi si Hesus tungkol sa pamayanan sa mga pagpapa-galing na ito: lahat ng kanyang pinagagaling ay nakababalik sa pamayanan. Ang kanyang pagpapagaling ay upang ang mga taong ito ay matanggap uli sa pamayanan – ang bulag sa gilid ng daan, ang pilay sa tabi ng Pool ng Bethesda, ang dinudugong babae. Silang lahat ay bumalik sa pamayanan na may dignidad at karapatan, hindi bilang mga naghihintay na lamang ng awa. Sa isang kulturang Judio, na kapareho natin, ang pamayanan ang humuhubog at nagbibigay-kahulugan sa mga indibidwal nitong miyembro. Kaya kung dahil sa iyong pagkakasakit, ikaw ay nawalay sa pamayanan, walang kasinglungkot na buhay ang pag-iisa.  Dahil sa pagpapagaling na ginawa ni Hesus, muli kang nakabalik sa samahan, sa buhay ng pamayanan.

Ibang uri naman ng pagpapagaling ang ginawad ni Hesus kay Zakeo, isang mandurugas na may tapat na pagnanasang magbalik-loob sa Diyos. Nuong sinabi niyang bilang tanda ng kanyang pagbabalik-loob, makikipagkasundo siya sa pamayanan sa pamamagitan ng kanyang pagbabalik ng mga dinaya niya sa kanila at SAKA lamang sinabi ni Hesus na dumating na sa kanyang buhay ang pagliligtas!

Hindi nga kaya ang ating kaligtasan, ang ating pagpapagaling, at ang ating pagiging buo ay nasa buhay ng pamayanan?

Intinding-intindi yaan ng isang Pinoy. Para sa isang Pinoy, ang pamayanan ang humuhugis sa kanya. Community-oriented ang Pinoy sa puntong isinalin natin ang tanyag na kasabihan ng pilosopong si Descartes: “I think therefore I am” sa “We feel, therefore I am.”

Bihira mong makitang mag-isa sa buhay ang isang Pinoy. Sa Kanluran mo lang maririnig ang “Leave me alone!” Ang maririnig mosa isang Pinoy ay “Do NOT leave me alone!” Para sa isang Pilipino, basta may kasama ka, lahat ay kakayanin.  Ang pinakamalungkot na kalagayan ay ang mawalan ka ng kasama. Kaya pinahahalagahan ng Pinoy ang samahan. Dahil alam niya na kapag may pinagsamahan, walang iwanan. Iba na kasi ang may pinagsamahan.

Sa kabababad ko sa mga pamayanan sa gawaing BEC-organizing, madalas kong marinig ang salitang ‘samahan’ para ilarawan ng mga tao ang ugnayan nila sa kapitbahayan. “Okay ang samahan namin dito.”

Ipinahayag ko sa isang paper na ginawa na magandang gamitin ang ‘samahan’ imbes na simbahan. Kapag sinabing ‘simbahan’, ang naiisip talaga ng mga tao aybuilding, o di kaya’y mga spiritual activities tulad ng misa; o di kaya’y naiuugnay mo ang simbahan sa ilang natatanging tao tulad ng pari, madre, Obispo at mga lider-layko.

Pero kapag sinabing samahan, naiisip mo agad -  karanasan, malalim na ugnayan at pagkakabigkis, isang layunin at isang pangarap – hindi ba’t ang mga ito nga ang ibig nating sabihin sa salitang ‘simbahan’? Samahan kay Kristo, iyon ang katipunan ng lahat ng mga tinawag at sumusunod sa mga yapak ni Kristo.

Dahil dito, gusto ko ring tawaging Samahan kay Kristo sa Kapitbahayan ang mga BEC.

Ang samahang ito ay binubuhay ng diwa ng salu-salo, damayan, at bayanihan – mga pagpapahalagang pinagpipitagan natin bilang mga Pilipino at malinaw na malinaw din sa pagpapahalaga ng Biblia  (hindi kaya Pilipino si Hesus?) ngunit unti-unti na ring nawawala. Unless, maging karanasang paulit-ulit sa samahan (BEC), para maging tradisyon, para maging ugat ng pagbabago sa lipunan.

Ika nga ni Papa Juan Pablo II, ang mga BECs ay mga pinag-uumpisahan ng isang bagong lipunang nilinang ng pag-ibig. (“BECs are solid starting points for a new society based on love” Redemptoris Mission # 51).

*******